درمان بیش فعالی یا ADHD در کرج | کاردرمانی و گفتاردرمانی آترا
از اولین شک و تشخیص بیش فعالی یا ADHD کودک، تا درمان کامل آن در کلینیک کاردرمانی و گفتاردرمانی آترا کرج، زیر نظر متخصصان حرفه ای و کاربلد انجام میگیرد. وقتی خانوادهای متوجه میشود کودکشان بیشفعال است یا تمرکز کافی ندارد، معمولاً با یک نگرانی مشترک روبهرو میشود. از کجا باید شروع کنیم؟ واقعیت این است که بیش فعالی یک مسیر درمانی خطی و ساده ندارد. این اختلال در سه حوزه اصلی عملکرد کودک را تحت تأثیر قرار میدهد.
- توجه
- کنترل رفتار
- تنظیم هیجان
بنابراین درمان بیش فعالی هم باید چندبعدی، تدریجی و کاملاً فرد محور باشد. در کلینیک کاردرمانی و گفتاردرمانی آترا، نگاه ما به بیش فعالی یک برچسب تشخیصی نیست. بلکه یک الگوی عملکردی متفاوت در مغز کودک است که میتواند با مداخله درست، به شکل قابل توجهی بهبود پیدا کند.
بیش فعالی یا ADHD دقیقاً چگونه خود را نشان میدهد؟
کودکی که بیش فعالی دارد ممکن است در ظاهر فقط شیطنت زیاد داشته باشد. اما اگر دقیقتر نگاه بکنیم، الگوی رفتاری او پایدار و تکرارشونده است. بنابراین معمولاً نمیتواند یک فعالیت را تا انتها ادامه بدهد. ذهن کودکان بیش فعال سریع از یک محرک به محرک دیگر میرود. در کلاس درس، ممکن است چند دقیقه اول توجه بکند اما خیلی زود از جریان یادگیری خارج بشود. همچنین در خانه، دستورها را میشنود اما اجرای آنها برای او دشوار است. در کنار اینها، یک ویژگی مهم دیگر هم وجود دارد. در بدن کودکان بیش فعال همیشه در حالت آماده حرکت است. یعنی حتی وقتی نشسته، انگار سیستم عصبیاش هنوز در حالت فعالیت کردن است.
طبقهبندی بیش فعالی یا ADHD در عمل بالینی
در تجربه بالینی، بیش فعالی را معمولاً در سه الگوی عملکردی میبینیم.
- الگوی اول
مشکل اصلی بیتوجهی است. این کودکان آرام به نظر میرسند اما ذهن آنها مدام در حال پرش است. آنها فراموشی دارند. کارها را نیمهکاره رها میکنند. در ظاهر حاضر اما غایب هستند.
- الگوی دوم
بیشفعالی و تکان خوردن غالب است. این کودکان دائم در حرکت هستند، نمیتوانند منتظر بمانند. رفتارهای کودکان بیش فعال بدون فکر قبلی انجام میشود.
- الگوی سوم
الگوی سوم که شایعترین حالت است، هر دو دسته علائم با هم دیده میشود. یعنی کودک بیش فعال هم مشکل توجه وجود دارد و هم بیقراری و رفتارهای تکانشی دارد.
بعد از تشخیص بیش فعالی، خانواده دقیقاً باید چه کار بکنند؟
این نقطهای است که معمولاً خانوادهها سردرگم میشوند. چون تشخیص به تنهایی هیچ تغییری در وضعیت کودک ایجاد نمیکند.
اولین قدم بعد از تشخیص، تبدیل تشخیص به نقشه عملکردی کودک است. یعنی باید بفهمیم دقیقاً کدام بخش از عملکرد کودک آسیب دیده است. توجه؟ پردازش حسی؟ زبان؟ یا کنترل رفتاری؟ کدام یک آسیب دیده است. برای همین در کلینیک آترا، قبل از شروع درمان، یک ارزیابی جامع انجام میشود. این ارزیابی فقط پرسشنامه نیست. بلکه شامل مشاهده عملکرد کودک در بازی، فعالیتهای حرکتی، تعامل کلامی و انجام دستورها میباشد. در این مرحله مشخص میشود که کودک به چه نوع مداخلهای نیاز دارد. کاردرمانی؟ گفتاردرمانی؟ یا ترکیب از کاردرمانی و گفتاردرمانی؟
روند درمان کاردرمانی در بیش فعالی یا ADHD چگونه است؟
درمان بیش فعالی یا ADHD یک مسیر ثابت و یکسان برای همه کودکان نیست. این درحالی است که یک الگوی استاندارد دارد، که در کلینیک آترا بر اساس آن حرکت میکنیم.
- مرحله اول
هدف ما تنظیم سیستم عصبی کودک است. بسیاری از کودکان بیشفعال، از نظر پردازش حسی در وضعیت نامنظم قرار دارند. یعنی مغز آنها ورودیهای حسی را یا بیش از حد دریافت میکند، یا بهدرستی فیلتر نمیکند. به همین دلیل کودک دائم در حرکت است، روی صندلی نمینشیند یا به دنبال تحریکهای محیطی میگردد. در این مرحله، کاردرمانی با استفاده از رویکرد یکپارچگی حسی یا SI وارد عمل میشود. فعالیتهایی مثل فشار عمقی، حرکتهای کنترلشده، تمرینات تعادلی و فعالیتهای هدفمند حرکتی باعث میشود سیستم عصبی کودک از حالت آشفتگی به سمت تنظیم بهتر حرکت بکند. وقتی این پایه اولیه تا حدی تثبیت شد، مرحله بعدی شروع میشود.
- مرحله دوم
این مرحله ساختن توجه پایداراست. در این مرحله کودک یاد میگیرد که چگونه برای مدت طولانیتری روی یک فعالیت بماند. چگونه دستور را تا انتها دنبال بکند. چگونه رفتار خود را در حین فعالیت کنترل بکند. این کار نه با تمرینهای خشک، معمولاً از طریق بازیهای هدفمند انجام میشود. برای مثال، کودک باید یک فعالیت را انجام بدهد که شامل چند مرحله پشت سر هم است. برای رسیدن به هدف، مجبور است توجه خود را حفظ بکند. در کنار این، مهارتهای اجرایی مغز نیز به تدریج تقویت میشود. یعنی همان بخشهایی از مغز که مسئول برنامهریزی، کنترل تکانه و حافظه کاری هستند.
نقش گفتاردرمانی در درمان بیش فعالی یا ADHD چیست؟
در بسیاری از کودکان بیشفعال، مشکل فقط رفتاری نیست. آنها در زبان و ارتباط هم چالش دارند. مثلاً ممکن است نتوانند دستورهای چندمرحلهای را بهدرستی دنبال بکنند. یا در مکالمه نوبتگیری را رعایت نکنند. در گفتاردرمانی، هدف فقط صحبت کردن نیست. هدف اصلی تقویت توجه شنیداری، درک زبان و مهارتهای ارتباطی است. کودک یاد میگیرد که چگونه به صحبت دیگران گوش بدهد، چگونه پاسخ مناسب بدهد و چگونه یک مکالمه را حفظ بکند. این بخش برای عملکرد مدرسهای کودک بسیار حیاتی است.
نقش خانواده در درمان بیش فعالی یا ADHD
هیچ درمانی بدون نقش فعال خانواده کامل نمیشود. کودک بخش مهمی از روز را در خانه میگذراند و اگر ساختار خانه نامنظم باشد، حتی بهترین جلسات درمانی هم اثر محدود خواهند داشت. خانواده باید یاد بگیرد چگونه با کودک ارتباط برقرار بکند. دستورها باید کوتاه، واضح و یکمرحلهای باشند. رفتارهای مثبت باید سریع و مشخص تقویت بشوند. محیط خانه باید تا حد امکان قابل پیشبینی و ساختارمند باشد.
طول درمان بیش فعالی یا ADHD چقدر است؟
بیش فعالی یا ADHD درمان سریع ندارد. تغییر واقعی معمولاً تدریجی است. در برخی کودکان طی چند ماه اولین نشانههای بهبود دیده میشود. اما برای تثبیت مهارتها معمولاً به دورههای طولانیتر نیاز است.
سوالات پرتکرار خانوادهها
والدین میپرسند آیا بیش فعالی یا ADHD با افزایش سن خوب میشود؟
پاسخ این است که شدت علائم ممکن است تغییر بکند، اما بدون مداخله، الگوی اصلی معمولاً باقی میماند.
آیا برای درمان بیش فعالی دارو لازم است یا نه؟
در پاسخ باید گفت به شدت علائم و شرایط کودک بستگی دارد. همیشه اولین انتخاب نیست. در بسیاری از موارد، کاردرمانی و مداخلات رفتاری نقش اصلی را دارند.
سوال مهم دیگر این است که آیا کودک بیشفعال باهوش است؟
در بسیاری از موارد، توان شناختی کودک طبیعی یا حتی بالاتر از میانگین است، اما مشکل نه خود توانایی، بلکه در استفاده از تواناییها است.
چرا در درمان بیش فعالی از تمرینات حرکتی، پریدن و بازیهای جسمی استفاده میکنیم؟
یکی از رایجترین سوالاتی که خانوادهها در جلسات درمان میپرسند این است. چرا کودک من باید بپرد؟ چرا از تمرینات حرکتی استفاده میکنید؟ مگر مشکلش رفتاری نیست؟ این سوال کاملاً طبیعی است، چون در نگاه اول ممکن است تمرینات حرکتی شبیه بازی به نظر برسند. اما در واقع این تمرینات، بخش بسیار مهمی از درمان علمی بیش فعالی یا ADHD هستند و بر اساس اصول یکپارچگی حسی یا sensory integration و مدلهای معتبر کاردرمانی طراحی میشوند. مغز کودک بیشفعال فقط رفتاری مشکل ندارد. در بیش فعالی مشکل فقط بیقراری یا عدم تمرکز نیست. در بسیاری از کودکان، مغز در پردازش اطلاعات حسی دچار اختلال است. یعنی:
- بدن را درست حس نمیکند.
- میزان حرکت را درست تنظیم نمیکند.
- برای رسیدن به سطح «آرامش عصبی» نیاز به حرکت بیشتر دارد.
- نمیتواند بین حرکت و تمرکز تعادل ایجاد کند.
با توجه به این دلایل کودک مدام در حال دویدن، پریدن، تکان خوردن یا لمس اشیا است. این رفتارها بیهدفی نیستند؛ بلکه تلاش سیستم عصبی بدن برای تنظیم خود هستند.
نقش هرم یکپارچگی حسی (Ayres Sensory Integration)
در رویکرد ایرِزAyres SI، درمان از پایینترین سطح عملکرد عصبی شروع میشود.
در هرم یکپارچگی حسی مراحل زیر وجود دارد.
- تنظیم حسی و حرکتی پایه
- توجه و سطح برانگیختگی
- مهارتهای شناختی
- یادگیری و رفتار هدفمند
یعنی اگر سطح پایه، حرکتی و حسی تنظیم نباشد، مغز نمیتواند وارد مرحله توجه و یادگیری بشود.
پس چرا از پریدن، فشار و حرکت استفاده میکنیم؟
تمرینات حرکتی مثل پریدن، خزیدن یا فشار عمقی در کاردرمانی هدفشان خسته کردن کودک نیست. بلکه هدف اصلی انجام کارهای زیر است.
- تنظیم سیستم عصبی
حرکتهای خاص باعث فعال شدن سیستمهای حسی مهم زیر میشود.
- حس عمقی یا proprioception
- سیستم وستیبولار یا تعادل و حرکت
این سیستمها نقش مستقیم در آرامسازی مغز دارند.
2. کاهش بیقراری از طریق تنظیم حسی
وقتی کودک ورودی حسی مناسب دریافت میکند، اتفاقات زیر در کودک انجام میگیرد.
- نیاز به حرکت بیهدف کاهش مییابد.
- بدن بهتر تنظیم میشود.
- نشستن و تمرکز آسانتر میشود.
نکته مهم: ما حرکت را حذف نمیکنیم؛ آن را هدفمند و درمانی میکنیم.
3. آمادهسازی مغز برای توجه و یادگیری
مغزی که در حالت بینظمی حسی است، خروجی زیر را دارد.
- نمیتواند توجه پایدار داشته باشد.
- نمیتواند دستور را نگه دارد.
- سریع خسته یا تحریکپذیر میشود.
حرکت درمانی، باعث میشود مغز وارد وضعیت آماده یادگیری شود. تمرین حرکتی مقدمه تمرکز است. جایگزین تمرکز نیست. یکی از سوءتفاهمهای مهم این است که خانوادهها فکر میکنند، اگر کودک حرکت کند، پس تمرکز یاد نمیگیرد. در حالی که در رویکرد علمی، حرکت کنترلشده، ابزار رسیدن به تمرکز است. نقطه مقابل تمرکز نیست.
ترکیب درمان بیش فعالی در کلینیک آترا چگونه است؟
در کلینیک آترا، هیچ مداخلهای بهتنهایی انجام نمیشود. درمان بیش فعالی معمولاً بهصورت همزمان مراحل زیر انجام میشود:
- کاردرمانی یکپارچگی حسی، برای تنظیم سیستم عصبی و کاهش بیقراری
- تمرینات توجه و عملکرد اجرایی، برای افزایش تمرکز، حافظه کاری و کنترل رفتار
- گفتاردرمانی، برای تقویت توجه شنیداری، درک دستور و مهارتهای ارتباطی
- آموزش والدین، برای انتقال درمان به خانه
این یعنی درمان فقط داخل اتاق کاردرمانی اتفاق نمیافتد، بلکه در تمام محیط زندگی کودک ادامه دارد.
مثال ساده برای درک بهتر خانوادهها
اگر مغز کودک را مثل یک سیستم تنظیم نشده در نظر بگیریم، بعضی کودکان بیش از حد تحریک شدهاند مثل صدای زیاد. بعضی دیگر ورودی کافی ندارند و به دنبال حرکت میگردند.
حرکت درمانی بازی و سرگرمی نیست، بلکه مانند تنظیم دکمه سیستم عصبی است.
جمعبندی
تمرینات حرکتی، پریدن، فشار عمقی و بازیهای جسمی در بیش فعالی، درمان رفتاری، تخلیه انرژی و صرفاً بازی نیستند. بلکه بخشی از یک مدل علمی به نام یکپارچگی حسی یا Ayres sensory integration هستند که کمک میکند مغز کودک به سطحی از توانایی برسد که کارهای زیر را انجام بدهد.
- تمرکز بکند.
- یاد بگیرد.
- رفتار خود را کنترل بکند.
جمعبندی
بیش فعالی یا ADHD یک اختلال ساده رفتاری نیست، بلکه یک الگوی پیچیده در عملکرد مغز است. درمان مؤثر زمانی اتفاق میافتد که کودک از هر نظر بهصورت کامل دیده بشود. از نظر پردازش حسی گرفته تا توجه، زبان و رفتار باید به صورت کامل ارزیابی بشود.
در کلینیک کاردرمانی و گفتاردرمانی آترا، هدف فقط کاهش علائم نیست. هدف اصلی ساختن مهارتهایی است که کودک بتواند در خانه، مدرسه و زندگی روزمره عملکرد موفقتری داشته باشد.
اگر به دنبال کلینیک تخصصی کاردرمانی کرج هستید کاردرمانی و گفتاردرمانی آترا بهترین گزینه برای درمان بیش فعالی یا ADHD در کرج هست. جهت مشاوره و یا نوبت درمان با کلینیک آترا تماس بگیرید.